CZYM JEST RASIZM?

Zdefiniowanie rasizmu nie jest zadaniem łatwym. Jedną z trudności, jakie się z tym wiążą jest to, że pojęcie to bywa stosowane w wielu różnych kontekstach. Jako rasistowskie określa się między innymi wypowiedzi, działania, poglądy, polityki, praktyki społeczne, czy instytucje.

Mając na uwadze to utrudnienie Joshua Glasgow wskazuje na dwie ogólne strategie definiowania rasizmu. Pierwsza z nich zakłada, że wszystkie przypadki rasizmu możemy ostatecznie sprowadzić do cech albo działań osób, które dyskryminują ze względu na rasę. Zgodnie z tym podejściem odpowiedź na pytanie, kim są osoby, które dyskryminują ze względu na rasę pozwala zrozumieć też inne użycia tego terminu. Druga strategia stanowi natomiast, że taka redukcja nie jest uprawniona. Nie wszystkie przypadki rasizmu dają się sprowadzić do cech albo działań pojedynczych osób.

Z punktu widzenia tej pierwszej strategii kluczowe jest więc pytanie, kim jest osoba dyskryminująca ze względu na rasę, czyli inaczej – kim jest rasista? Glasgow rozważa w tym kontekście trzy koncepcje, które wskazują na „umysł, serce bądź czyny” jako właściwe źródło rasizmu.

  1. Rasistą jest osoba, która żywi rasistowskie poglądy („umysł”).

Pierwsza z koncepcji odwołuje się do rasistowskich poglądów lub opinii uznawanych przez daną osobę. Takimi poglądami są choćby: ugruntowane przekonanie o tym, że poszczególne rasy różnią się pod względem wartości moralnej albo zakorzenione stereotypy krzywdzące daną grupę rasową.

Glasgow zwraca jednak uwagę, że ta koncepcja jest zbyt wąska i nie jest w stanie objąć wszystkich przypadków rasizmu. Ktoś może nie posiadać żadnych przekonań rasistowskich, uznawać równość wszystkich ludzi, ale jednocześnie jego działaniami mogą kierować takie emocje jak niechęć, obawa, czy wstręt względem osób odmiennej rasy. Poza zakresem tej koncepcji pozostałyby też te działania, które są bezrefleksyjne i nieuświadomione (np. gdy ktoś bez jakiegokolwiek zastanowienia i uzasadnienia uznaje uprzywilejowywania swojej rasy za coś normalnego).

  • Rasistą jest osoba, która wykazuje rasistowskie nastawienie („serce”)

Druga koncepcja radzi sobie lepiej z przypadkami, które są przedmiotem zarzutu względem pierwszej z nich. W tej perspektywie nastawienie nie ma bowiem charakteru rozumowego – posiadanie rasistowskich poglądów nie jest więc warunkiem uznania kogoś za rasistę. Nastawienie oznacza tutaj raczej pewnego rodzaju emocjonalną skłonność do traktowania kryterium rasy jako czegoś, co jest istotne dla podejmowanych działań, przy czym ta skłonność nie musi być nawet do końca uświadomiona.

Także ta koncepcja jest jednak krytykowana za zbyt wąski zakres i nieobejmowanie wszystkich przypadków rasizmu. Glasgow powołuje się na przykład dobrodusznej osoby, nastawionej przyjaźnie do wszystkich ludzi, która jednak bez odpowiedniego namysłu i uzasadnienia przyjmuje opinie krzywdzące przedstawicieli danej grupy rasowej (np. o tym, że osoby określonej rasy z natury charakteryzują się niższym poziomem inteligencji albo że są leniwe). Nastawienie tej osoby do przedstawicieli innych ras jest w tym przypadku bez zarzutu – nie żywi do nich żadnych negatywnych emocji. Problemem jest natomiast to, że bezrefleksyjnie uznaje ona krzywdzące poglądy.

  • Rasistą jest ten, która podejmuje rasistowskie zachowania („czyny”).

Ostatnia koncepcja zakłada z kolei, że motywacja danego działania nie jest w ogóle istotna dla określenia, czy mamy do czynienia z przypadkiem rasizmu. Rasistowski charakter mają same zachowania dyskryminujące na tle rasowym, bez względu na to, czym są motywowane i jakie są intencje osoby, która te zachowania podejmuje.

Ta propozycja natrafia jednak na podobny problem do dwóch poprzednich. Bez trudu możemy wyobrazić sobie kogoś, kto ma rasistowskie poglądy, ale nie ma dobrej okazji do tego, by przekuć je w czyny. Tak może się zdarzyć choćby dlatego, że żyje on w społeczności, w której osoby innych ras się nie pojawiają. Inny przykład: ktoś może uznawać rasistowskie poglądy, ale od rasistowskich zachowań powstrzymuje go poprawność polityczna. Glasgow twierdzi, że również w tej sytuacji mamy jednak do czynienia z jakąś formą rasizmu.

Zdaniem Glasgowa każda z tych koncepcji przy bliższej analizie okazuje za wąska i nie znajduje zastosowania we wszystkich przypadkach, w których powinna to zastosowanie znaleźć. W tej sytuacji w grę mogłaby wchodzić jakaś forma połączenia trzech przedstawionych propozycji, ale Glasgow uznaje, że również takie rozwiązanie naraża się na zarzuty. On sam jest zwolennikiem drugiej strategii definiowania rasizmu, to jest przyjęcia, że nie wszystkie przypadki rasizmu dają się zredukować do cech albo działań poszczególnych osób. Jego argumentami zajmę się jednak w kolejnym wpisie.

One thought on “CZYM JEST RASIZM?

  1. Mam spory problem z pierwszą koncepcją. W mojej opinii może być nie tylko za wąska, ale i zdecydowanie zbyt szeroka. Problemem są przekonania oparte na stereotypach, których nie da się siłą rzeczy uniknąć. Co miałoby znaczyć, że te przekonania są krzywdzące? Jak się wydaje, pozytywnych stereotypów – np. przekonania o szczególnych zdolnościach muzycznych osób czarnoskórych – nie uznamy za krzywdzących. Inną kwestią jest już wspomniany iloraz inteligencji. Z badań empirycznych wynika skomplikowany obraz, który czasem wskazuje na znaczące różnice pomiędzy rasami[1]. Powstaje siłą rzeczy wiele hipotez, wskazujących na warunki środowiskowe, metodologię doboru pytań w testach na IQ, ale i dziedziczne podłoże różnic. Nie wydaje się słusznym, by tę ostatnią naukową hipotezę klasyfikować jako rasistowską. Nie jest tożsamym uznanie naturalnej wyższości intelektualnej od stwierdzenia o dysproporcji w ujęciu statystycznym (to drugie nie jest rasistowskie w mojej ocenie). Część stereotypów może być w mniejszym lub większym stopniu zgodna z rzeczywistością, a nie należy oczekiwać, że ludzie zrozumieją często nieoczywisty obraz przyczyn obserwowanych zjawisk społecznych. Popularny temat przestępczości w zależności od rasy pokazuje, jak skomplikowany może być ten dyskurs. Zgodny z prawdą jest wyższy wskaźnik przestępczości czarnoskórych w USA, jak i inny model zwalczania przestępczości przez policję w dzielnicach afroamerykańskich. Jeszcze inne przyczyny wpływają na wskaźnik prizonizacji (ze szkodą dla czarnoskórej mniejszości). Czy stwierdzenie, że czarnoskóry jest z wyższym prawdopodobieństwem j potencjalnym przestępcą jest rasistowskie czy analogiczne do stwierdzenia, że jest nim młody mężczyzna? Mimo kontrowersji wspieram drugą opcję. Jakie więc twierdzenia mogą być z pewności rasistowskie? Wydaje się, że właśnie te, które uznają osoby innej rasy jako (z powodu rasy) gorsze, zasługujące na mniej praw czy mogące żądać mniej szacunku czy ochrony ze strony państwa. Rasistowskie są też nieuzasadnione twierdzenia przez wielki kwantyfikator (każdy), które odwołują się do jakichś negatywnych zjawisk.

    Trzecie koncepcja jest nie do przyjęcia przede wszystkich z opisanych w artykule przyczyn. Za tę jedynie formę rasizmu (dyskryminacji w dostępie do usług, nieuzasadnione odmienne traktowanie, różne formy agresji) można karać w systemie prawa. Rasistowskie przekonania opisane za pomocą pierwszej koncepcji zasługują na potępienie i krytykę, ale powinny mieścić się w granicach wolności słowa. Walka z nimi powinna odbywać się poprzez edukację i przemyślane kampanie.

    _____
    [1] Wskazuje się, że to pojęcie nie jest biologicznie uzasadnione, ale zakorzenione w kulturze językowej.

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: